ممکن است فردی بدون اینکه درآمدی از محل شغل یا فعالیت اقتصادی معمول خود داشته باشد، مالی یا منفعتی را به‌صورت بلاعوض، جایزه یا از طریق یک معامله با ارزش غیرواقعی دریافت کند. در قانون مالیات‌های مستقیم، چنین درآمدهایی تحت عنوان درآمد اتفاقی شناخته می‌شوند و در شرایطی مشمول مالیات هستند.

مالیات بر درآمد اتفاقی فقط به دریافت پول محدود نمی‌شود و می‌تواند شامل دریافت اموال، منافع مالی، جوایز و برخی معاملات محاباتی هم باشد.

مالیات بر درآمد اتفاقی چیست؟

مطابق ماده ۱۱۹ قانون مالیات‌های مستقیم، درآمد اتفاقی شامل درآمدهای نقدی یا غیرنقدی است که شخص حقیقی یا حقوقی به‌صورت بلاعوض، از طریق معاملات محاباتی، به عنوان جایزه یا تحت عناوین مشابه به دست می‌آورد.

در واقع، چیزی که اهمیت دارد این است که درآمد یا منفعتی بدون دریافت عوض متناسب یا در قالب‌هایی مانند جایزه و بخشش به مؤدی منتقل شده باشد.

برای مثال، اگر فردی یک ملک، خودرو یا وجه نقد را به‌صورت بلاعوض دریافت کند، بسته به شرایط معامله، ارزش مال یا وجه دریافت‌شده می‌تواند درآمد اتفاقی محسوب شود.

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی و حقوقی

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی به نوع مؤدی و مقررات مربوط به نرخ مالیات بستگی دارد.

در مورد اشخاص حقیقی، ماده ۱۱۹ قانون مالیات‌های مستقیم، درآمد اتفاقی را مشمول نرخ مقرر در ماده ۱۳۱ دانسته است. بنابراین نرخ مالیات به‌صورت پلکانی محاسبه می‌شود و با افزایش درآمد مشمول مالیات، نرخ‌های بالاتر نسبت به بخش‌های مربوط اعمال می‌شوند.

در مورد اشخاص حقوقی، موضوع پیچیده‌تر است. ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم به‌طور کلی نرخ مالیات درآمد اشخاص حقوقی را ۲۵ درصد تعیین کرده است، اما ماده ۱۱۹ برای درآمد اتفاقی حکم خاصی دارد. همچنین در این زمینه آرای شورای عالی مالیاتی و دیوان عدالت اداری وجود دارد که در تفسیر نحوه اعمال نرخ برای اشخاص حقوقی مؤثر هستند. بنابراین نمی‌توان بدون بررسی مقررات و آرای لازم‌الاجرا، صرفا بر اساس نرخ عمومی ماده ۱۰۵ درباره تمام درآمدهای اتفاقی اشخاص حقوقی اظهار نظر کرد.

اگر اخیرا درآمدی به‌صورت اتفاقی دریافت کرده‌اید و درباره نرخ و نحوه پرداخت مالیات آن اطلاعات کافی ندارید، بهتر است پیش از هر اقدامی از یک مشاور مالیاتی متخصص راهنمایی بگیرید.  شرکت معتمد ما با ارائه خدمات تخصصی حسابداری، مالی و حقوقی، شرایط درآمد شما را بررسی می‌کند و درباره میزان مالیات و نحوه انجام تکالیف مالیاتی، راهنمایی دقیق و متناسب با شرایطتان ارائه می‌دهد.

قوانین مالیات بر درآمد اتفاقی؛ مهم‌ترین نکات

قوانین مربوط به مالیات بر درآمد اتفاقی در فصل ششم از باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم، یعنی مواد ۱۱۹ تا ۱۲۸، بیان شده است. این مواد مشخص می‌کنند چه درآمدهایی اتفاقی محسوب می‌شوند، مبنای محاسبه مالیات چیست و مالیات آن در چه شرایطی باید پرداخت شود.

مهم‌ترین مواد این فصل عبارت‌اند از:

• ماده ۱۱۹: درآمدهای نقدی یا غیرنقدی که شخص حقیقی یا حقوقی به‌صورت بلاعوض، از طریق معاملات محاباتی، به‌عنوان جایزه یا عناوین مشابه به دست می‌آورد، مشمول مالیات اتفاقی است.
• ماده ۱۲۰ نحوه تعیین درآمد مشمول مالیات را مشخص می‌کند. درآمد نقدی به میزان صددرصد مبلغ دریافتی و درآمد غیرنقدی بر اساس بهای روز تحقق درآمد محاسبه می‌شود؛ در مورد برخی املاک، ارزش معاملاتی ملاک قرار می‌گیرد.
• ماده ۱۲۳: اگر منافع یک مال به‌صورت بلاعوض، به‌طور دائم یا موقت به فرد دیگری واگذار شود، دریافت‌کننده باید مالیات منافع هر سال را در سال بعد پرداخت کند.
• ماده ۱۲۶ برای درآمدهای مشمول این فصل، تکالیف مربوط به اظهار و پرداخت مالیات را مشخص می‌کند.
• ماده ۱۲۸ نحوه برخورد با درآمدهای اتفاقی اشخاص حقوقی را مشخص می‌کند و درآمد اتفاقی این اشخاص از طریق رسیدگی به دفاتر تشخیص داده می‌شود.

بنابراین، برای تشخیص اینکه یک درآمد اتفاقی مشمول مالیات است یا خیر، باید علاوه بر ماده ۱۱۹، شرایط مندرج در مواد بعدی را هم بررسی کرد.

چه درآمدهایی مشمول مالیات اتفاقی می‌ شوند؟

درآمد اتفاقی می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. برخی نمونه‌های رایج عبارت‌اند از:

دریافت مال به‌صورت بلاعوض

اگر شخصی مالی مانند خودرو، ملک یا دارایی دیگری را بدون پرداخت عوض دریافت کند، این دریافت می‌تواند مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی شود.

دریافت وجه نقد بلاعوض

دریافت پول بدون وجود رابطه معاملاتی متعارف هم در صورت احراز شرایط قانونی، می‌تواند درآمد اتفاقی محسوب شود.

دریافت جایزه

جوایزی که اشخاص در مسابقات، قرعه‌کشی‌ها یا موارد مشابه دریافت می‌کنند، می‌توانند در چارچوب درآمد اتفاقی قرار بگیرند.

معاملات محاباتی

معامله محاباتی به معامله‌ای گفته می‌شود که مال یا منفعت با ارزش غیرمتعارف و در مقابل عوضی بسیار کمتر از ارزش واقعی منتقل شود. در چنین شرایطی، بخش مربوط به منفعت ایجادشده ممکن است مشمول مقررات درآمد اتفاقی شود.

دریافت منافع مالی به‌ صورت بلاعوض

اگر منافع یک مال به‌صورت رایگان و برای مدت مشخص یا به‌صورت دائم در اختیار شخص دیگری قرار بگیرد، طبق مقررات ماده ۱۲۳ درباره مالیات منافع مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی است.

چه کسانی باید مالیات درآمد اتفاقی پرداخت کنند؟

هر شخص حقیقی یا حقوقی که درآمدی مطابق ماده ۱۱۹ به‌صورت بلاعوض، از طریق معامله محاباتی، جایزه یا عناوین مشابه تحصیل کند، در صورت نداشتن شرایط معافیت، می‌تواند مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی شود.

بنابراین این مالیات فقط مختص اشخاص عادی نیست و شرکت‌ها و سایر اشخاص حقوقی هم ممکن است در صورت تحصیل درآمد اتفاقی مشمول مقررات مربوط شوند.

برای مثال، اگر یک شرکت دارایی مشخصی را به‌صورت بلاعوض دریافت کند، باید موضوع از نظر مقررات مالیات بر درآمد اتفاقی بررسی شود.

مالیات بر درآمد اتفاقی چند درصد است؟

برای اشخاص حقیقی، مالیات بر درآمد اتفاقی مطابق ماده ۱۱۹ با نرخ‌های ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم محاسبه می‌شود. ماده ۱۳۱ نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی را به‌صورت پلکانی تعیین کرده است. بنابراین نمی‌توان گفت تمام درآمد اتفاقی یک شخص حقیقی صرفاً با یک نرخ ثابت مالیات می‌خورد.

در نتیجه، هنگام محاسبه باید درآمد مشمول مالیات در طبقات مربوط قرار گیرد و نرخ هر طبقه نسبت به همان بخش از درآمد اعمال شود.

در مورد اشخاص حقوقی هم باید مقررات ماده ۱۰۵، حکم خاص ماده ۱۱۹ و آرای مرتبط را در کنار یکدیگر بررسی کرد؛ زیرا موضوع نرخ مالیات درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی در عمل مورد اختلاف بوده است.

مالیات بر درآمد اتفاقی چگونه محاسبه می ‌شود؟

مطابق ماده ۱۲۰، درآمد مشمول مالیات اتفاقی اصولا از 100% درآمد حاصل محاسبه می‌شود. اگر درآمد به‌صورت غیرنقدی باشد، ارزش آن بر اساس بهای روز تعیین می‌شود. در مورد املاکی هم که برای آنها طبق ماده ۶۴ ارزش معاملاتی تعیین شده، ارزش معاملاتی در موارد مقرر، مبنای محاسبه قرار می‌گیرد.

به زبان ساده، ابتدا باید ارزش مالی یا منفعت دریافت‌شده مشخص شود. سپس با توجه به نوع درآمد، مقررات مربوط به تعیین درآمد مشمول مالیات و نرخ قانونی اعمال شود.

محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی، به‌ویژه در مواردی که درآمد به‌صورت غیرنقدی یا از طریق انتقال اموال ایجاد شده باشد، نیازمند بررسی دقیق ارزش درآمد و مقررات مربوط است. به همین دلیل اگر درباره مشمول بودن درآمدتان یا مبلغ مالیاتی که باید پرداخت کنید تردید دارید، می‌توانید قبل از ارسال اظهارنامه عملکرد با کارشناسان مالیاتی شرکت معتمد ما مشورت کنید. کارشناسان ما با بررسی نوع درآمد و مدارک مربوط، به شما می‌گویند چه تکالیف مالیاتی دارید و برای انجام آن‌ها باید چه اقدامی انجام دهید.

محاسبه مالیات درآمد اتفاقی با مثال

فرض کنید شخصی یک مال غیرمنقول را به‌صورت بلاعوض دریافت کرده و ارزش مبنای مالیاتی آن پس از بررسی مقررات مربوط، ۸ میلیارد ریال تعیین شده است.

در این حالت، ابتدا ۸ میلیارد ریال به‌عنوان درآمد مشمول مالیات مورد بررسی قرار می‌گیرد و سپس نرخ‌های مقرر در ماده ۱۳۱ برای شخص حقیقی به‌صورت پلکانی اعمال می‌شوند.

نکته مهم این است که در مالیات پلکانی، کل درآمد لزوما با بالاترین نرخ محاسبه نمی‌شود؛ بلکه هر قسمت از درآمد در طبقه مربوط به خود قرار می‌گیرد.

بنابراین برای محاسبه دقیق مالیات، باید مبالغ و نرخ‌های ماده ۱۳۱ در سال مورد نظر بررسی شوند و سپس مالیات هر طبقه محاسبه و با یکدیگر جمع شود.

چه درآمدهای اتفاقی از مالیات معاف هستند؟

همه دریافت‌های بلاعوض الزاما مشمول مالیات نیستند. ماده ۱۲۷ قانون مالیات‌های مستقیم برخی درآمدهای اتفاقی را از مالیات معاف کرده است.

از جمله مواردی که در این ماده مورد توجه قرار گرفته‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کمک‌های نقدی و غیرنقدی سازمان‌های خیریه و عام‌المنفعه و برخی دستگاه‌ها و نهادهای دولتی و عمومی به اشخاص واجد شرایط
• کمک‌ها و تشویق‌های دولت برای صادرات، تولید و خرید محصولات کشاورزی در موارد مقرر
• کمک‌های مالی برای جبران خسارت‌های ناشی از حوادثی مانند سیل، زلزله، جنگ، آتش‌سوزی و سایر حوادث مشابه، در چارچوب شرایط قانونی

بنابراین پیش از پرداخت مالیات، باید بررسی شود که دریافت انجام‌شده در یکی از موارد معافیت قانونی قرار می‌گیرد یا خیر.

چطور درآمد اتفاقی را اظهار و مالیات آن را پرداخت کنیم؟

طبق ماده ۱۲۶ قانون مالیات‌های مستقیم، صاحبان درآمد اتفاقی موظف‌اند تکالیف اظهار و پرداخت مالیات خود را در مهلت‌های تعیین‌شده انجام دهند.

در مورد منافع موضوع ماده ۱۲۳، اظهارنامه باید هر سال تا آخر اردیبهشت‌ماه سال بعد ارائه شود.

در سایر موارد، مؤدی باید ظرف ۳۰ روز از تاریخ تحصیل درآمد یا تعلق منفعت اظهارنامه مربوط را به اداره امور مالیاتی ارائه و مالیات متعلق را پرداخت کند. همچنین اگر معامله در دفتر اسناد رسمی انجام و مالیات مربوط وصول شده باشد، طبق ماده ۱۲۶ تکلیف تسلیم اظهارنامه ساقط می‌شود.

بنابراین توصیه می‌شود مؤدی پس از دریافت درآمد اتفاقی، موضوع را به زمان ارسال اظهارنامه عملکرد موکول نکند و ابتدا مهلت قانونی ماده ۱۲۶ را بررسی کند.