سالهاست که سازمان امور مالیاتی به منظور شفافسازی معاملات، شناسایی فعالیتهای اقتصادی و جلوگیری از فرار مالیاتی، مقرراتی را در قالب ماده 169 قانون مالیات های مستقیم وضع کرده است. بر اساس این ماده، مودیان مالیاتی در مواردی موظفاند اطلاعات مربوط به معاملات خود را مطابق مقررات سازمان امور مالیاتی ثبت و ارسال کنند. آشنایی با الزامات این ماده برای صاحبان کسبوکار، شرکتها و سایر مودیان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بیتوجهی به تکالیف قانونی میتواند منجر به جرایم و مشکلات مالیاتی شود.
در ادامه این مقاله، به بررسی کامل ماده ۱۶۹، مشمولین و افراد معاف از آن، نحوه ارسال صورت معاملات فصلی و تفاوت آن با سامانه مودیان میپردازیم. با ما همراه باشید.
ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم چیست؟
ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم در اسفند سال ۱۳۹۰ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب و از فروردین سال ۱۳۹۱ به طور رسمی در قانون کشور اجرا شد. از آن موقع تا کنون هم ارسال صورتحسابهای فصلی به یکی از اصلیترین دغدغههای صاحبان کسب و کارهای مختلف تبدیل شده است. به موجب این قانون تمامی صاحبان کسب و کار و فعالان اقتصادی باید کد اقتصادی خود را از سازمان امور مالیاتی کشور دریافت کنند.
به زبان ساده، این ماده از اشخاص حقیقی و حقوقی میخواهد معاملات و اطلاعات اقتصادی خود در پایان هر فصل را به شکل قابلردیابی ثبت و گزارش کنند تا سازمان امور مالیاتی بتواند فعالیتهای اقتصادی را بررسی و با اطلاعات اظهارشده تطبیق دهد.
نکته: لازم به ذکر است که اگر مودی صورتحسابهای فصلیاش را ارسال نکند، جریمه تعیین شده بر اساس قوانین مالیات مستقیم میزان ۱۰ درصد از مبلغ معامله خواهد بود.
هدف و اهمیت ماده 169
مهمترین اهداف ماده ۱۶۹ عبارتاند از:
- شفافسازی معاملات و فعالیتهای اقتصادی و ایجاد امکان بررسی دقیق مبادلات مالی
- جلوگیری از فرار مالیاتی از طریق تطبیق اطلاعات خرید، فروش و درآمد مودیان
- شناسایی درآمد واقعی مودیان و کاهش امکان کتمان درآمد یا ثبت معاملات غیرواقعی
- ایجاد بانک اطلاعاتی مالیاتی برای سازمان امور مالیاتی و استفاده از اطلاعات معاملات در فرآیند رسیدگی
- کاهش معاملات صوری و فاکتورهای غیرواقعی و افزایش قابلیت ردیابی معاملات
- افزایش عدالت مالیاتی؛ به این معنا که مالیات بر اساس اطلاعات واقعیتر تعیین شود.
مشمولین ماده ۱۶۹ قانون مالیات های مستقیم
ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم، اشخاص و مودیان فعال اقتصادی را مشمول ثبت و ارائه اطلاعات معاملات و صورتحسابها میکند. بهطور کلی، مهمترین گروههای مشمول عبارتند از:
- اشخاص حقیقی دارای فعالیت اقتصادی مثل صاحبان مشاغل، فروشندگان و ارائهدهندگان خدمات
- اشخاص حقوقی مثل شرکتها، مؤسسات و سایر اشخاص حقوقی فعال اقتصادی
- صاحبان کسبوکار و فعالان اقتصادی که اقدام به خرید، فروش یا ارائه خدمات میکنند.
- اشخاصی که طبق مقررات، مکلف به صدور صورتحساب و ثبت اطلاعات معاملات خود هستند.
نکته: مشمول بودن در ماده ۱۶۹ به این معنا نیست که همه مودیان در هر شرایطی دقیقا یک تکلیف یکسان دارند. نوع فعالیت، نوع معامله، صورتحساب صادرشده و مقررات اجرایی مربوط، در تعیین تکالیف مودی مؤثر است.
همچنین باید بین ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم و سامانه مودیان و صورتحساب الکترونیکی تفاوت قائل شد؛ زیرا بخش مهمی از فرآیند ثبت و ارسال اطلاعات معاملات در سالهای اخیر تحت نظام جدید صورتحساب الکترونیکی و سامانه مودیان قرار گرفته است.در بخشهای بعدی این مقاله به مقایسه دو سامانه خواهیم پرداخت.
چه معاملاتی باید گزارش شوند و در چه صورت معاف می شویم؟
بهطور کلی، معاملاتی که در حوزه فعالیت اشخاص زیر انجام میشود، مشمول تکالیف ماده ۱۶۹ است:
- اشخاص حقیقی که در آئین نامه ماده 95 و بندهای الف و ب موضوع ماده 2 به آنها اشاره شده است:
- دارندگان کارت بازرگانی و واردکنندگان و صادرکنندگان
- صاحبان کارخانهها و واحدهای تولیدی و بهرهبرداران معادن دارای پروانه بهرهبرداری
- برخی مؤسسات حسابداری، حسابرسی و خدمات مالی
- وکلا
- مراکز آموزشی
- ارائهدهندگان خدمات مشاوره
- بیمارستانها و مراکز درمانی
- هتلهای سه ستاره و بالاتر
- فروشندگان طلا و جواهر
- فروشندگان آهنآلات
- کارشناسان رسمی دادگستری
- بنکداران و عمدهفروشان
- مؤسسات حملونقل
- مؤسسات مهندسی و مهندسی مشاور
- مؤسسات تبلیغاتی و بازاریابی
- صاحبان کارگاههای صنعتی
- صاحبان موسسات حمل و نقل مسافری یا باربری
- صاحبان مشاغل و اصناف در مواردی که طبق مقررات مشمول ارزش افزوده هستند.
با این حال، همه پرداختها و معاملات الزاما نیاز به ثبت در گزارش معاملات ندارند. آییننامه اجرایی ماده ۱۶۹، مواردی را بهعنوان عدم شمول ارسال فهرست معاملات مشخص کرده است. از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد
- خرید و فروش و سود و کارمزد اوراق بهادار
- خرید و فروش سهام، سهمالشرکه و حق تقدم سهام یا سهمالشرکه
- سود، کارمزد و جرایم بانکی و موارد مشابه
- سود سهام و سهمالشرکه
- حق عضویت در مجامع حرفهای، احزاب و انجمنهای دارای مجوز
- کمکها، جوایز و هدایای بلاعوض
- جرایم، خسارتها، عوارض و مالیاتهایی که به دستگاههای اجرایی پرداخت میشوند؛ به استثنای مالیات و عوارض ارزش افزوده
- حقوق و دستمزد
- شارژ ساختمان محل فعالیت و آبونمانهای پرداختی
روش های ارسال صورت معاملات فصلی
برای ارسال صورت معاملات فصلی دو روش وجود دارد؛ یکی از طریق سامانه معاملات فصلی و دیگری سامانه مودیان.
ارسال با سامانه معاملات فصلی
اگر پرونده اقتصادی دارید:
- وارد سامانه ارسال صورت معاملات شوید.
- نام کاربری و رمز عبورتان را وارد کنید. اگر این اطلاعات را ندارید، روی “فراموشی کلمه عبور و نام کاربری” کلیک کنید.
- اگر قصد دارید صورت معاملات خرید را ثبت کنید، “گزارش خرید” و برای ثبت معاملات فروش، روی “گزارش فروش” کلیک کنید.
- برای ثبت اطلاعات مربوطه، روی “ایجاد” در پایین صفحه کلیک کنید.
- “ثبت رکورد جدید” را انتخاب کنید تا بتوانید اطلاعات را وارد کنید.
- حالا اطلاعات خرید یا فروشتان را ثبت کنید.
- روی “ثبت نهایی” کلیک کنید.
ارسال با سامانه مودیان
در ساختار جدید سامانه مودیان، امکان ارسال اظهارنامه از طریق کارپوشه مودیان هم فراهم شده است؛ قابلیتی که بخشی از فرآیندهای مرتبط با گزارش معاملات را پوشش میدهد. به همین دلیل، با توسعه سامانه مودیان، نقش سامانه گزارش معاملات فصلی کمرنگ شده است و بخش قابلتوجهی از اطلاعات معاملاتی از طریق این سامانه ثبت و ارسال میشود.
با توجه به اینکه ثبت و ارسال اطلاعات در سامانه مودیان و تهیه اظهارنامه میتواند برای برخی مودیان پیچیده و زمانبر باشد، بهتر است این فرآیند با دقت و توسط افراد متخصص انجام شود تا از بروز خطا، مغایرت اطلاعات و مشکلات مالیاتی جلوگیری شود. کارشناسان معتمد مالی ایرانیان آمادهاند تا در تمام مراحل ثبت، ارسال و پیگیری اطلاعات مالیاتی، راهنماییتان کنند.
مقایسه سامانه مودیان با معاملات فصلی
سامانه مودیان و معاملات فصلی هر دو با هدف شفافسازی فعالیتهای اقتصادی و نظارت بر معاملات مودیان ایجاد شدهاند، اما از نظر نحوه عملکرد، زمان ارسال اطلاعات و نوع دادههای ثبتشده تفاوتهای مهمی دارند. در معاملات فصلی، مودیان موظف بودند اطلاعات خرید و فروش خود را بهصورت دورهای و معمولا هر سه ماه یکبار به سازمان امور مالیاتی ارسال کنند. اما در سامانه مودیان، اطلاعات صورتحسابها بهصورت الکترونیکی و در زمان صدور به سازمان امور مالیاتی منتقل میشود.
| موضوع | معاملات فصلی (ماده 169) | سامانه مودیان |
| مبنای قانونی | ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم | قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مودیان |
| نحوه ارسال اطلاعات | ارسال گزارش معاملات بهصورت دورهای | ارسال صورتحساب الکترونیکی بهصورت آنلاین |
| زمان ارسال | فصلی (هر سه ماه یکبار) | همزمان یا نزدیک به زمان صدور صورتحساب |
| نوع اطلاعات | خرید، فروش، قراردادها و برخی معاملات | صورتحسابهای الکترونیکی فروش |
| هدف اصلی | جمعآوری اطلاعات معاملات و تطبیق دادهها | ثبت و کنترل آنلاین فروش و صورتحسابها |
| احتمال خطا | بیشتر، به دلیل ثبت و ارسال دستی | کمتر، به دلیل ثبت سیستمی اطلاعات |
تفاوت ماده 169 و 169 مکرر
طبق ماده ۱۶۹، اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغلی که طبق اعلام سازمان امور مالیاتی باید در نظام مالیاتی ثبتنام کنند، مکلفاند برای معاملات خود صورتحساب صادر کنند، شماره اقتصادی خود و طرف معامله را درج کنند و فهرست معاملات را به سازمان امور مالیاتی ارائه دهند.
در صورتی که ماده ۱۶۹ مکرر برای ایجاد “پایگاه اطلاعات هویتی، عملکردی و دارایی مؤدیان مالیاتی” است. این پایگاه اطلاعات مختلفی مثل اطلاعات مالی، پولی و اعتباری، معاملات، سرمایه و املاک اشخاص را در بر میگیرد.
نکته مهم این است که ماده ۱۶۹ مکرر فقط متوجه خود مؤدی نیست؛ بلکه دستگاهها و نهادهایی مانند بانکها، شهرداریها، سازمان ثبت اسناد و املاک و سایر اشخاص حقوقی دارای اطلاعات اقتصادی هم در شرایط مقرر مکلف به ارائه اطلاعات به سازمان امور مالیاتی هستند.
در واقع این دو ماده مکمل یکدیگرند و سازمان امور مالیاتی میتواند اطلاعاتی را که مؤدی اعلام کرده را با اطلاعاتی که از سایر مراجع دریافت کرده است، تطبیق دهد.
